4. สรุป “เวนิสไม่ใช่แผ่นดิน”

ไม่ใช่เกาะธรรมชาติ: เกาะที่เราเห็นในเวนิสส่วนใหญ่ถูกปรับรูปร่างด้วยฝีมือมนุษย์ ขุดคลองเพิ่ม ถมที่เพิ่ม จนกลายเป็นแผนที่เมืองอย่างที่เราเห็นในปัจจุบัน

ไม่ใช่เมืองที่จมน้ำ: เวนิสคือเมืองที่ “เขย่ง” อยู่บนยอดไม้กลางทะเลมาตั้งแต่ต้น

ถ้านับอายุเวนิสตั้งแต่วันที่หนีตาย จนถึงวันที่สามารถตั้งเป็นรัฐอิสระที่ชื่อว่า สาธารณรัฐเวนิส (Republic of Venice)ได้ ใช้เวลาเกือบ 300 ปี

ถ้านับจากวันก่อตั้งรัฐอิสระ จนถึงล่มสลาย ใช้เวลากว่า 1,100 ปี

แต่ถ้านับเฉพาะช่วงรุ่งเรืองจริงๆ (Golden Age) ก็เพียงแค่ 300 ปีเท่านั้น

และเมื่อนับจากล่มสลายจนถึงปัจจุบัน ก็ประมาณ 230 ปี

เวนิสมีอำนาจมากจนขยายดินแดนครอบคลุม โครเอเชียและสโลวีเนียในปัจจุบัน เกาะต่างๆ ในทะเลเมดิเตอร์เรเนียน เช่น เกาะครีต และ ไซปรัส ดินแดนส่วนหนึ่งบนแผ่นดินใหญ่ของอิตาลีตอนเหนือ

ในช่วงยุคกลางจนถึงยุคเรเนซองส์ เวนิสเปรียบเสมือน “นิวยอร์ก” หรือ “สิงคโปร์” ของยุคนั้น เพราะเป็นศูนย์กลางการค้าขายระหว่างยุโรปกับโลกตะวันออก (เอเชีย)

ก่อนจะเสื่อมอำนาจลงและถูกนโปเลียนพิชิตในปี 1797 จนสุดท้ายจึงกลายมาเป็นส่วนหนึ่งของประเทศอิตาลีในเวลาต่อมา

ในเมื่อเวนิสมีอำนาจล้นฟ้า มีเงินมหาศาล และยึดครองแผ่นดินใหญ่ในอิตาลีได้เกือบครึ่งภาคเหนือ ทำไมพวกเขาถึงยังยอม “ทน” อยู่บนเกาะโคลนเลนที่สร้างบ้านยากลำบากและน้ำท่วมบ่อย?

เหตุผลมีอยู่ 3 ข้อหลักที่ทำให้ชาวเวนิสไม่ยอมทิ้ง “ไข่แดง”

1. ความปลอดภัยที่ “หาจากแผ่นดินใหญ่ไม่ได้”

ในยุคนั้น แผ่นดินใหญ่ของอิตาลีเต็มไปด้วยสงคราม การแย่งชิง และกองทัพม้าที่พร้อมจะบุกเข้ามาเผาเมืองได้ทุกเมื่อ ดินโคลนเลนเป็นกำแพงเมืองที่ดีที่สุด กองทัพทางบกของ ศัตรูไม่สามารถพายเรือเป็น และเรือรบขนาดใหญ่ของศัตรูก็เข้ามาไม่ได้เพราะติดสันดอนทราย

ในขณะที่เมืองอย่างโรม มิลาน หรือฟลอเรนซ์ ถูกตีแตกและปล้นสะดมหลายครั้ง แต่ “นครเวนิส” ไม่เคยถูกข้าศึกบุกยึดได้เลยเป็นเวลาพันปี จนกระทั่งยุคนโปเลียน

2. “ตัวตน” คือ ทะเล (Sea Power)

ชาวเวนิสไม่ได้มองว่าตัวเองเป็นชาวไร่ชาวนา แต่มองว่าตัวเองเป็น “พ่อค้าทางทะเล” เพราะการอยู่กลางน้ำทำให้สามารถควบคุมเรือเข้า-ออกได้ทุกลำ ถ้าไปอยู่แผ่นดินใหญ่ จะเสียเปรียบ

เวนิสสร้างโรงงานต่อเรือที่ล้ำสมัยที่สุดในยุคนั้นไว้บนเกาะ ซึ่งสามารถประกอบเรือรบได้ 1 ลำภายในวันเดียว การย้ายเมืองคือการต้องทิ้งฐานการผลิตที่สำคัญที่สุดไป

3. ระบบการเมืองที่ “อิสระ”

การอยู่บนเกาะทำให้เวนิสแยกตัวออกจากอิทธิพลของ “จักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์” และ “พระสันตะปาปา” ได้อย่างชัดเจน

หากย้ายไปอยู่บนแผ่นดินใหญ่ จะกลายเป็นส่วนหนึ่งของความขัดแย้งทางบกและถูกกดดันจากกษัตริย์ประเทศข้างเคียงได้ง่ายขึ้น การเป็นเกาะช่วยให้เวนิสรักษาความเป็น “สาธารณรัฐอิสระ” ที่ไม่ต้องก้มหัวให้ใครได้นานที่สุด

“ความขัดสนที่กลายเป็นแรงผลักดัน”

1. การเปลี่ยน “ความขาดแคลน” เป็น “สินค้า”

ชาวเวนิสไม่มีที่ดินไว้ปลูกข้าว จึงต้องหาทางอื่นเพื่อความอยู่รอด เช่น นาเกลือคือเหมืองทอง ในยุคนั้น “เกลือ” มีค่าเท่ากับเงิน และเมื่อไม่มีทรัพยากรมากจึงพยายามฝึกทักษะการ “ซื้อมาขายไป” จนเชี่ยวชาญกว่าใคร

2. กองทัพเรือและระบบ “คลังแสง” (The Arsenal)

ชาวเวนิสทุ่มเททุกอย่างให้กับเทคโนโลยีการต่อเรือเพื่อทั้งการอยู่อาศัยและการค้า ในยุคนั้นสามารถประกอบเรือรบได้ 1 ลำภายในวันเดียว ในขณะที่ประเทศอื่นใช้เวลาเป็นเดือน

เมื่อมีเรือมากและเร็ว เวนิสจึงคุมเส้นทางการค้าทั้งหมดในทะเลเมดิเตอร์เรเนียน ใครจะค้าขายต้องผ่านเวนิสเท่านั้น

3. ระบบการเมืองแบบ “บริษัท” (The Corporate State)

ในขณะที่ประเทศอื่นรบกันเพื่อแย่งชิงบัลลังก์กษัตริย์ แต่เวนิสปกครองเหมือน “บอร์ดบริหารบริษัท”
โดย เน้นผลกำไรไม่เน้นสงคราม: เป้าหมายหลักของรัฐไม่ใช่การขยายดินแดนเพื่อเกียรติยศ แต่เพื่อ “ขยายตลาด”
เวนิสยังมีคิดค้นระบบที่ทำให้การค้าขายมีความเสี่ยงน้อยลง และดึงดูดนักลงทุนจากทั่วโลก

4. ชัยภูมิ “จุดพักสินค้า” ระหว่างโลกตะวันออกและตะวันตก

เวนิสเป็นประตูเชื่อมระหว่าง ตะวันตก กับ ตะวันออก ทำหน้าที่เป็น “คนกลาง” ที่ผูกขาดสินค้าเหล่านี้ไว้แต่เพียงผู้เดียว ใครอยากได้พริกไทย ผ้าไหม หรือเพชรพลอย ต้องมาซื้อที่เวนิสในราคาที่เวนิสกำหนด

1. “เป้านิ่ง” สำหรับศัตรู

ลิโด้เป็นเกาะที่อยู่ติดทะเลเปิดและสังเกตเห็นได้ง่ายจากชายฝั่ง ศัตรูสามารถพายเรือมาขึ้นฝั่งได้ง่ายเพราะพื้นดินเป็นทรายและแน่นพอที่กองทัพจะจัดขบวนรบได้

ในขณะที่ตัวเมืองเวนิสตั้งอยู่ “ใจกลาง” ทะเลสาบ (Lagoon) ซึ่งเต็มไปด้วยสันดอนโคลนที่เปลี่ยนทิศทางตลอดเวลา คนที่ไม่ชำนาญทางจะนำเรือเข้ามาติดหล่มได้ง่ายมาก

สรุป: การไปอยู่ลิโด้เท่ากับยื่นคอให้ศัตรู แต่การไปอยู่กลางโคลนเลนคือการสร้าง “ป้อมปราการที่มองไม่เห็น”